Khi sương sớm còn quấn quanh những triền núi đá vôi Tràng Xá (Thái Nguyên), có một khu rừng nhỏ lặng lẽ tỏa hương. Ở đó, hàng vạn hoa trà Hakodae sắc vàng rực rỡ mỗi ngày chậm rãi nở hoa. Và người đàn bà đắm đuối với nó như định mệnh suốt gần một thập kỷ qua là Thạc sĩ Phạm Thị Lý – một cái tên đặc biệt trong giới khoa học ứng dụng, nông nghiệp hữu cơ và bảo tồn dược liệu Việt Nam.
Bất an từ lời bố dặn
Thành công đến sớm với chị, khi từng là thủ khoa Trường Điện ảnh Việt Nam, chuyên ngành tuyên truyền, mở ra cơ hội lựa chọn nghề nghiệp: có thể trở thành giảng viên, hoặc đi tu nghiệp nước ngoài. Nhưng chị quyết định lùi lại làm người vợ, người mẹ, chăm sóc các con cho chồng an tâm công tác.
Chị Phạm Thí Lý trong chương trình “Thủ tướng Chính phủ đối thoại với nông dân năm 2025
Nói là lùi lại, nhưng người phụ nữ năng động ấy đâu “ở yên”. Từ kiến thức mỹ thuật và nghề may gia truyền, chị nhanh chóng trở thành một nhà thiết kế thời trang có tiếng tại Hà Nội, cơ sở có thời điểm tạo việc làm cho hơn 20 lao động.
Xem thêm Oca & người đàn bà níu lại vùng ca cao Châu Đức
Nhưng từ đó, lời bố chị lại văng vẳng khiến chị bất an. Chị tâm sự: “Bố tôi từng nói, không ai được tất cả mọi thứ. Khi thấy mình được quá nhiều, tôi lại lo”. Thân không yên do tâm động. Tìm kiếm đến cả khói nhang để cầu bình an, nhưng bất khả. Lời của bậc sinh thành giản dị như cơm ăn, nước uống: Công phải tạo ra giá trị, Đức phải để lại tiếng thơm. Chỉ khi hai điều ấy song hành, con người mới để lại được gì đó cho đời! Và trong gia đình chị, có một thứ như là tiền định tạo ra bước ngoặt cuộc đời chị, đó là những giống cây sâm quý mà ông ngoại chị đã cất công mang về từ núi rừng Tây Bắc trao gửi cho người cha kính yêu của chị. Nó như nhìn chị, và riết róng truy đòi câu trả lời.
Khoảnh khắc đó khiến chị quyết định không thể tiếp tục “ngủ yên” trong vỏ bọc hạnh phúc cá nhân. Nhưng mọi thứ còn phải chờ, vì con còn nhỏ, hướng đi phía trước chưa thật rõ ràng.
Học luật để tạo…niềm tin
Năm 2010, khi thương mại điện tử bắt đầu manh nha tại Việt Nam, ở tuổi quá 40, chị Phạm Thị Lý rẽ sang học luật, quản trị, rồi thành lập Trung tâm Doanh nghiệp Hội nhập và Phát triển (IDE). Chị nói quyết định phải học để có kiến thức để làm những điều mình ấp ủ. Khi này các con đều đã lớn, ông xã chị ủng hộ vợ thực hiện giấc mơ riêng.
Mối quan tâm lớn nhất của chị lúc ấy không phải lợi nhuận, mà là niềm tin – thứ đang thiếu hụt trầm trọng trong giao dịch hàng hóa, đặc biệt là nông sản.
Xem thêm: Gặp Tuấn Lúa bên cánh đồng 4.0 ở Lung Lớn
Sau nhiều năm thử nghiệm, thất bại rồi làm lại, năm 2015, chị và cộng sự cho ra đời sáng chế “Quy trình xác thực chống hàng giả”, được Cục Sở hữu trí tuệ cấp bằng độc quyền, với tên thương mại CheckVN. Công nghệ này cho phép truy xuất nguồn gốc, minh bạch toàn bộ quá trình sản xuất từ ruộng vườn đến tay người tiêu dùng. Từ thành quả nghiên cứu của chị và các cộng sự, hơn hơn 4.000 doanh nghiệp, hơn 20.000 sản phẩm nông nghiệp trên cả nước đã ứng dụng CheckVN.
Nhưng rồi chính khi đi sâu vào từng chuỗi sản xuất, chị Lý phát hiện ra một điều lớn hơn: nông nghiệp mới là “mỏ vàng” chưa được khai phá đúng mức của Việt Nam
“Ân nhân” của trà hoa vàng Hakodae
Những chuyến đi cùng nông dân đưa chị Phạm Thị Lý đến Võ Nhai (tột huyện phía Đông Bắc, tỉnh Thái Nguyên cũ), nơi từng xảy ra một cuộc “chảy máu” dược liệu thầm lặng.
Đầu những năm 2000, trà hoa vàng Hakodae – loài trà quý từng chỉ dành cho vua chúa – bị thương lái nước ngoài thu mua ồ ạt, tận thu đến gốc rễ. Thời điểm ấy, có một người dân Thái Nguyên âm thầm giữ lại khoảng 400 cây trà bị loại bỏ, cả đẹp lẫn xấu. Chị đã mua lại toàn bộ khu vườn ấy, sau đó mua thêm một vườn nữa với 5000 cây lớn nhỏ rồi phát triển thành một khu bảo tồn các loài trà hoa vàng bản địa Thái Nguyên. Với người nông dân, đó là sự đổi đời. Ai cũng nghĩ chị Lý đang làm một thương vụ đầu tư mạo hiểm. Chị nói: “Khi đó tôi không nghĩ nhiều về đầu tư hay thương vụ gì cả, mà việc mua lại này chỉ với giấc mơ cứu giống trà hoa vàng bản địa độc đáo và riêng có của Việt Nam”.
Chị Phạm Thị Lý thu hoạch trà hoa vàng – Ảnh NVCC
Đó là năm chị chính thức bước vào hành trình bảo tồn trà hoa vàng Hakodae. Từ 400 cây ban đầu, đến nay, khu bảo tồn trên cao nguyên Đông Bo đã có hơn 10.000 cây trà hoa vàng, trong đó nhiều cây 20–30 năm tuổi, thậm chí có những cây cổ thụ hàng trăm năm được người dân tìm thấy tận sâu trong rừng, vận chuyển qua những sườn núi hiểm trở để đưa về bảo tồn.
Không chỉ trồng, chị còn cùng các nhà khoa học nghiên cứu điều kiện sinh trưởng, hoạt chất, gen, phát triển thành công giống mới Hakodae Orgavina, giống trà mới vừa giữ được dược tính cao của trà bản địa, vừa phù hợp canh tác bền vững. Năm 2023, sản phẩm trà hoa vàng Hakodae Orgavina đạt OCOP 3 sao và năm 2025 được đánh giá nâng hạng tiềm năng 5 sao – đánh dấu bước chuyển từ bảo tồn sang phát triển giá trị. Giá trị ấy không chỉ nằm ở con số: 25 – 30 triệu đồng/kg hoa khô, mà nằm ở việc trà hoa vàng được trả lại đúng vị thế của một quốc bảo sinh học.
“Cấy” đời mình vào đất
Chị Lý chỉ tôi xem những cánh rừng mà chị đang canh tác. Trên cao là những cây nhất huyết mộc, tạo tán, giữ ấm, bảo vệ đất. Dưới đó, trà hoa vàng sống dưới ánh sáng lọc, tăng hoạt chất, còn ở tầng sát đất chị trồng sâm Nhất Dương Sinh, lan một lá… Dù áp dụng phương pháp tưới hiện đại của Israel, nhưng chị không trồng trà hoa vàng như một loại cây đơn lẻ. Từ thực tế rừng nguyên sinh, chị và cộng sự phát hiện cấu trúc hệ sinh thái đa tầng – nơi các loài dược liệu sống cộng sinh, hỗ trợ nhau mà không cần hóa chất. Nhờ vậy, các tán rừng của chị có một hệ sinh thái dược liệu hoàn chỉnh được tái tạo, bền vững, hữu cơ, gần với rừng tự nhiên nhất.
Chị Phạm Thị Lý và cộng sự kiểm tra những cây trà giống
Không dừng ở trà hoa vàng, chị Lý cùng các nhà khoa học còn phát hiện và bảo hộ giống Nhất Dương Sinh, Nhất Huyết Mộc, nghiên cứu chế phẩm vi sinh VBIO giúp nông dân tự nhân sinh khối, giảm chi phí từ hàng trăm nghìn xuống còn vài chục ngàn đồng.
Cô gái của điện ảnh, thời trang năm nào đã biến mất, chỉ còn một Phạm Thị Lý nông dân thực thụ. Đâu chỉ dừng lại đó, trong hành trình triển khai và làm CheckVN, chị còn từng trực tiếp lập hợp tác xã Hợp tác xã Nông nghiệp Hữu cơ Tiên Dương (Tiên Dương Organic Agricultural Cooperative), làm thành vùng nguyên liệu rau sạch theo xu hướng hữu cơ đầu tiên có truy xuất nguồn gốc ở Hà Nội.
Người ta nói: Khi người đàn bà làm nông mà thành công, thì họ thành người truyền cảm hứng mạnh nhất, thành công nhất! Nghĩ nhiều khi cũng đúng, với chị. Phong trào “Nhất huyết mộc – Tủ thuốc xanh cho gia đình bạn – Một lá phổi cho Việt Nam xanh” trong chương trình “Cấy nền” do chị và các cộng sự đồng chí hướng tổ chức cuối năm 2025 vừa qua, được rất nhiều người đón nhận, bởi từ phong trào đó, nhiều cây thuốc đã từ rừng đi tới từng ban công, góc vườn của mỗi gia đình Việt…
Giáo sư, chuyên gia kinh tế Phan Văn Trường, người thầy thiết thân của chị Phạm Thị Lý trong những chương trình “Cấy nền” từng nhận xét: “Với Phạm Thị Lý, khoa học chỉ có ý nghĩa khi đi cùng ruộng vườn. Cô đã chọn con đường đúng và bước đi trên đó rất vững vàng”.
Chị Phạm Thị Lý và giáo sư Phan Văn Trường ở chương trình Cấy nền, gieo cây cho đời
Năm 2024, những đóng góp cũa chị được ghi nhận khi Trung ương Hội Nông dân Việt Nam vinh danh Phạm Thị Lý là “Nhà khoa học của nhà nông”. Chị chỉ cười: “Tôi chưa bao giờ làm để được ghi nhận”. Tôi nghĩ chị không hề khiêm tốn. Người ta làm nông, khi bước chân đã vững vàng trên đất, thì chính cây cỏ đất đai chứ không phải ai khác, đón họ bằng chính nụ cười ân nghĩa.
Trà hoa vàng màu hổ phách. Ở đó không chỉ có vị thanh khiết của một loài dược liệu quý, mà là câu chuyện của một giấc mơ biết giã từ và đi tới, đọc từ chính mình để soi vào đất, vào cây cỏ để thấy rằng bất an sẽ không đến, nếu mình biết trờ về với đất. Nhớ lời bà Trần Thị Hồng Lan, Phó chủ tịch tổng Hội Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam từng nhận định: “Với chị Phạm Thị Lý, bảo tồn không phải là giữ nguyên trạng trong tủ kính. Bảo tồn là làm cho giá trị ấy sống được, nuôi được con người, và đi cùng thời đại”.
Tác giả: Diễm Chi
